‹ Terug

Vrye Wil, Genade en die God wat Weier om Ons Menslikheid te Kanselleer

Jacobus de Bruyn

 

 

Inleiding – waar ek vandaan kom

Ek onthou nog goed die jare toe ek ’n Gereformeerde Protestant was.  Ek onthou die eindelose debatte oor die vrye wil, uitverkiesing en dubbele predestinasie.  Ek onthou hoe seker ons was dat die mens géén vrye wil het nie – en hoe agterdogtig ons geraak het teenoor ander protestante wat dit gewaag het om anders te sê.  Want ironies genoeg is daar selfs onder protestante geen eenstemmigheid oor die vrye wil nie. Party volg Johannes Calvyn nougeset, ander leun meer na Martin Luther, terwyl baie stilweg verskil, maar nie die taal of die moed het om die sisteem te bevraagteken nie.

 

Destyds het ek geglo hierdie debat gaan oor die beskerming van genade.  As verlossing uit genade alleen is, dan móét menslike vryheid sekerlik ontken word – so is ek geleer.  Maar iets het begin skuif toe ek die Kerkvaders begin lees het, en toe ek die Ekumeniese Konsilies ernstig begin opneem het – nie as opsionele voetnote nie, maar as bindende getuies van die Geloof van die Vroeë Kerk.

 

Wat uiteindelik my ou protestantse raamwerk laat kraak het, was die besef dat - Jesus Christus is volkome God én volkome mens – Hy besit twee wilsvermoëns – ’n goddelike wil en ’n menslike wil – en die goddelike wil vernietig of oorheers nie die menslike een nie.  En as Hy werklik volkome mens is soos ons – natuurlik met die uitsondering van sonde – dan volg dit logies dat ons as mense ook ’n vrye wil móét hê.

 

Hierdie waarheid het alles verander.

 

1. Protestante is nie eensgesind oor die vrye wil nie

Een van die groot ironieë van protestantisme is dat dit homself voorhou as duidelik en Bybels, maar juis oor die vrye wil – soos oor soveel ander sake – diep verdeeld is.  Klassieke Gereformeerde teologie hou vol dat die menslike wil dood, gebonde en totaal onbekwaam is om met genade saam te werk.

 

Ander Protestante – Arminiane, Metodiste, baie evangeliese protestante – beklemtoon egter openlik ’n vorm van vrye wil.  Tog bevraagteken die Gereformeerde tradisie dikwels die ortodoksie van hierdie mede-Protestante, juis omdat hulle Calvyn se gevolgtrekkings verwerp (en dus gevaarlik naby aan Katolisisme beweeg).  Dit bring egter reeds ‘n ernstige vraag na vore - as die Skrif alleen (Sola Scriptura) so duidelik is, waarom is daar dan só ’n radikale verskil onder dié wat beweer dat hulle dit die getrouste volg?  My antwoord sou wees - die probleem lê nie in die Skrif nie, maar in hoe verlossing binne protestantisme geherdefinieer is.

 

2. Hoe vrye wil ’n “bedreiging” vir verlossing geword het

Vir die protestantse hervormer Martin Luther was hierdie kwessie eksistensieel.  In The Bondage of the Will het Luther geargumenteer dat as die mens oor ‘n vrye wil beskik, genade ongedaan gemaak word – menslike vryheid word dan kompetisie met God.  In hierdie verband skryf Luther:  “Vrye wil is bloot ’n leë term waarvan die werklikheid verlore is… Die mens se wil is soos ’n dier wat tussen twee ruiters staan.  As God ry, wil en gaan dit waar God wil; as Satan ry, wil en gaan dit waar Satan wil.”

 

Johannes Calvyn gaan selfs verder.  In sy Institusie van die Christelike Godsdiens leer Calvyn dat die menslike wil ná die sondeval nie bloot gewond is nie, maar verslaaf, korrup en totaal onbekwaam is om God te kies of saam met God te werk. Verlossing moet daarom volkome monergisties wees – God handel alleen, en die mens dra niks by nie, selfs nie instemming nie.  Gereformeerde belydenisskrifte eggo dit - die menslike wil is geestelik dood; geloof self moet onweerstaanbaar ingeplant word;  genade kan nie mee saam gewerk word nie – genade moet oorrompel.

 

Maar hier lê die kritieke fout - binne protestantisme word verlossing verarm en verskraal tot ’n regshandeling, dit word nie aanvaar as ‘n transformasie en diep verandering van die menslike wil en natuur nie.  Sodra verlossing dus hoofsaaklik as forensies verstaan word – God wat sondaars bloot regverdig verklaar – word die vrye wil ’n las, deelname gevaarlik, en samewerking klink soos ‘n verdienste.  Op hierdie wyse word wedergeboorte as ‘n werklike transformasie (theosis) op die agtergrond geskuif.

 

3. Waar die Skrif vernou word

Gereformeerde teologie beroep hom op tekste soos Romeine 9, Efesiërs 2 en Johannes 6 om die vrye wil te ontken.  Hierdie tekste bevestig inderdaad die primêre rol van genade – en die Katolieke Kerk stem volkome daarmee saam.  Wat egter misgekyk word, is die volle Bybelse getuienis.

 

So veronderstel die Skrif herhaaldelik werklike menslike agentskap en samewerking:

• “Kies dan vandag wie julle wil dien” (Josua 24)

• “Ek het die lewe en die dood voor jou gestel… kies dan die lewe” (Deuteronomium 30)

• “Julle weerstaan altyd die Heilige Gees” (Handelinge 7)

• “Werk julle eie verlossing uit… want dit is God wat in julle werk” (Filippense 2)

 

Ook 2 Petrus 1 wys daarop dat, nadat God ons deelgenote van sy goddelike natuur gemaak het, ons ons roeping en uitverkiesing moet bevestig.

 

En dan, net so belangrik:

Sirag 15:14–17

“Toe God die mens in die begin geskep het, het Hy hom aan sy eie besluit oorgelaat… As jy wil, kan jy die gebooie onderhou… Hy het vuur en water voor jou gestel; strek jou hand uit na wat jy kies. Voor die mens lê lewe en dood; wat hy kies, sal aan hom gegee word.”

 

Wysheid 2:23–24

“God het die mens geskep vir onverganklikheid en hom gemaak na die beeld van sy eie ewigheid, maar deur die duiwel se afguns het die dood die wêreld binnegekom.”

 

Ja, hierdie Kanonieke Boeke praat uitdruklik van vrye wil, en protestante verwerp hulle – maar die begrip verdwyn nie saam met hulle nie.  Dit deurdring die hele Skrif.  Die probleem is nie dat protestante verse kort nie. Die probleem is dat hulle die Skrif lees deur ’n laat-middeleeuse angs oor verdienste, eerder as deur die lewende tradisie van die Kerk.  En natuurlik – hulle het ’n baie eng verstaan van wat verlossing is en waarvoor dit bedoel is, naamlik theosis.  Maar ons kom nog daarby.

 

4. Die konsilies het my gedwing om alles te heroorweeg

My werklike keerpunt het gekom toe ek die Kerk se Christologiese leer begin bestudeer het.  So, byvoorbeeld het die Derde Konsilie van Konstantinopel (680–681) bevestig dat Christus twee wilsvermoëns besit – ’n goddelike en ’n menslike – verenig sonder verwarring of dwang.  Dit is deurslaggewend.  Christus se menslike wil word nie deur sy goddelike wil oorheers nie.  Dit word in harmonie gebring, en gehoorsaam vrylik.  As Christus werklik in alles mens is, behalwe sonde, dan moet die menslike natuur noodwendig ’n wil insluit wat vrylik met God kan saamwerk.

As Calvyn reg is – dat die menslike wil vernietig of betekenisloos is – dan word Christus se menslikheid problematies.  Die konsilies laat nie daardie gevolgtrekking toe nie.  Dit alleen het my ou raamwerk laat verbrokkel.

 

5. Theosis: die ontbrekende visie van verlossing

Alles het uiteindelik in plek geval toe ek theosis ontdek het.  In Katolieke en Ortodokse teologie is verlossing nie bloot vergifnis nie – dit is deelname aan die goddelike lewe.  God verklaar ons nie net regverdig nie – Hy maak ons nuut.  Hy red ons nie net van sonde nie, maar tot deelname aan sy eie goddelike natuur (2 Pet. 1:4).

 

Selfs al is die wil gewond – selfs al is dit geestelik dood – wek God dit op, genees dit en bemagtig dit.  Genade vervang nie die wil nie.  Genade herstel die wil. Soos die Kategismus van die Katolieke Kerk leer:  menslike vryheid word nie deur genade afgeskaf nie, maar vervolmaak. God se inisiatief kom altyd eerste – altyd – maar Hy verhef ons deur werklike samewerking toe te laat (KKK 1731, 1742, 1999, 2001–2002).  Daarom praat Katolieke van samewerking of sinergie, nie van kompetisie nie.

 

6. Die Vaders het nooit die vrye wil ontken nie

Toe ek die Kerkvaders lees – Augustinus, Irenaeus, Maksimus die Belyder, Gregorius van Nyssa – het ek iets verstommends ontdek - hulle almal bevestig die noodsaak van genade, die werklikheid van sonde, die swakheid van die gevalle mensdom – maar hulle kom nooit tot die gevolgtrekking dat die vrye wil uitgeskakel word nie.

 

Selfs Augustinus, wat dikwels deur die protestante misbruik word, dring daarop aan dat genade die wil genees sodat dit werklik die goeie kan kies.  Die vroeë Kerk was nooit bang vir die vrye wil nie – omdat sy nooit bang was vir transformasie nie.

 

7. Wat Calvyn en Luther uiteindelik miskyk

Om dit eerlik te stel - Calvyn en Luther kon moontlik teen werklike misbruike gereageer het – maar deur hoe hulle dit gedoen het, het hulle verlossing tot ’n enkele oomblik verskraal, dit van ontologie gestroop, en genade verander in ’n krag wat die mensdom omseil eerder as om dit te vervul.

 

Hulle verwar:

• verdienste met samewerking

• deelname met trots

• transformasie met self-verlossing

•  

Die Katolieke Kerk vermy hierdie valse dilemma:

• God red ons.

• God neem die inisiatief.

• God bemagtig.

• En tog – misterieus, pragtig – weier Hy om ons sonder ons te red (Augustinus).

 

Slot – waarom vrye wil saak maak

Die vrye wil is nie ’n bedreiging vir genade nie.  Dit is die teken dat genade ons werklik genees het. ’ n God wat die wil vernietig, verlos nie die mensdom nie – Hy vervang dit.  Maar die God wat in Christus geopenbaar word, doen iets veel groters - Hy herstel ons, verhef ons, en nooi ons in sy eie lewe in.

 

Toe ek verlossing as theosis begin verstaan het, het die vraag oor die vrye wil my nie meer bang gemaak nie.  Dit het uiteindelik sin gemaak.  En dalk is dit die diepste verskil van almal.

 

Bronne

Heilige Skrif

• Deuteronomium 30; Josua 24; Filippense 2; Handelinge 7

• Sirag (Ecclesiasticus) 15:14–17; 31:10

• Wysheid van Salomo 1:13–15; 2:23–24

 

Magisteriële Dokumente

• Kategismus van die Katolieke Kerk

• Vatikaanstad: Libreria Editrice Vaticana, 1992 – §§ 1731, 1742; 1999; 2001–2002

• Derde Konsilie van Konstantinopel – Leerstelling oor die twee wilsvermoëns van Christus (Dyotelitisme)

 

Bronne uit die Protestantse Hervorming

• The Bondage of the Will, Martin Luther. Vert. J. I. Packer & O. R. Johnston. Londen: Fleming H. Revell, 1957

• Institutes of the Christian Religion, Johannes Calvyn. Vert. Henry Beveridge. Peabody, MA: Hendrickson, 2008

• A Treatise on Christian Liberty, Martin Luther

• Westminster Confession of Faith

 

Patristiese Bronne

• Augustinus van Hippo, On Grace and Free Will

• Irenaeus van Lyon, Against Heresies

• Maximus die Belyder, Ambigua; Disputation with Pyrrhus

• Gregorius van Nyssa, On the Making of Man

 

Katolieke & Ortodokse Teologie

• Thomas van Aquino, Summa Theologiae, veral I–II, vrae 9–17 (oor wil en vryheid)

• Johannes van Damaskus, Exposition of the Orthodox Faith

• Decrees of the Ecumenical Councils, Deel 1. Londen: Sheed & Ward; Washington, DC: Georgetown University Press

 

Sekondêre & Interpreterende Werke

(Opsioneel, maar baie nuttig)

• Alister McGrath, Iustitia Dei: A History of the Christian Doctrine of Justification

• David Bentley Hart, The Doors of the Sea; You Are Gods

• Joseph Ratzinger, Introduction to Christianity